“We gaan van theater jazz maken”
Theatergezelschap Nachtgasten speelt elke avond met andere acteurs
Door Kester Freriks 29 april 2011
AMSTERDAM. Elke avond moet anders zijn: dat is een nieuwe trend in het theater. Actrice Nelly Frijda: “Het gangbare theater kan nog veel leren van deze formule.”
Dit is de opdracht: op oudejaarsavond beklim je de toren van de Martinikerk in Groningen. Je sluit je op in de klokkenkamer. Je hebt een plastic tas met versnaperingen bij je, bier enzo. Deze avond is de laatste van je leven. Je springt vlak na de klok van twaalven naar beneden. Maar wat jij niet kunt vermoeden: er komen onverwacht gasten langs. Ze willen allemaal zelfmoord plegen. Hoe red je je uit die benarde situatie?
Acteur Yorick Zwart van het gelegenheidsgezelschap Nachtgasten geeft een aantal toneelspelers aanwijzingen. De voorstelling heet “De Souffleur”. Ruim twee uur improviseren de acteurs op het gegeven. Het is als bij een jazzconcert: de ene speler uit zich ingetogen, de ander gaat zich te buiten aan felle emoties. Niemand weet waar het einde van de avond zal liggen, toeschouwer noch speler. Alleen het begin ligt vast.
Deze improvisatievoorstelling speelt zich af in De Machinefabriek van het Noord Nederlands Toneel op donderdagavond 14 april. Een dag later, zelfde plaats in Groningen, bedenkt acteur Koen Wouterse, ook verbonden aan Nachtgasten, een ander toneelidee: zijn voorstelling noemt hij “De Drie Uiltjes”, zo genoemd naar een plaatselijk etablissement. Acteur Niels Croiset is een van de oprichters van Nachtgasten. “Het concept is ontstaan tijdens onze speelperiode bij het Noord Nederlands Toneel”, zegt hij. “Nachtgasten, dat zijn Yorick Zwart, Koen Wouterse, Jef Hoogmartens en ik. Wij komen met de ideeën voor de spelers, zij improviseren. We noemen de avonden “jamsessies”. In het reguliere toneel speel je wekenlang met dezelfde tegenspelers. Bij Nachtgasten niet. Daar vind je elke avond andere acteurs tegenover je op de vloer. Dat zorgt voor verrassende situaties.”
De formule van Nachtgasten oogst succes. Toneelspelers als Nelly Frijda, Hajo Bruins, Mark Rietman, Anneke Blok en vele anderen zijn graag een avond nachtgast. Bruins, die vooral optreedt als musicalacteur, zegt erover: “Het is een meesterlijk project. De toeschouwer is ervan getuige hoe een toneelstuk ontstaat, dat is een unieke ervaring. Je bent zowel in het repetitielokaal aanwezig als in het echte theater, waar de voorstelling zich afspeelt. Meer dan in een reguliere voorstelling bepaalt de ander jouw spel. Ik merk dat ik veel sensitiever dan anders reageer op mijn medespelers.”
Dit initiatief leidt tot een trend in het theater. Ook de reeks voorstellingen “Alles voor de Führer”, naar een tekst van Ton Vorstenbosch en Kiek Houthuijsen, heeft een telkens wisselende bezetting. Niet alleen toneelspelers geven acte de présence, ook cabaretiers als Viggo Waas en Peter Heerschop. Nelly Frijda staat in beide initiatieven. Nu eens is ze gouvernante van het nazi-gezin van Joseph en Magda Goebbels, dan weer is ze een nachtgast.
Bij de voorstelling van ”De Souffleur” en ook bij Alles voor de Führer, die ik zag in De Winsinghof, een fraai theater in het Drentse Roden, is goed te zien dat de wisselende spelersgroep de afzonderlijke acteurs inspireert. De onwennigheid en aarzelingen geven een extra spanning. Of, zoals Nelly Frijda het formuleert: “Niets ligt vast. Het publiek denkt vaak dat een voorstelling bestaat uit enkele individuen die staan te spelen, zo is het niet. Meer dan ooit bemerk ik dat al deze gastacteurs samen een voorstelling maken. Die is elke avond anders. Het gangbare theater kan nog veel leren van deze formule: kom maar op, we gaan van theater jazz maken.”
Nachtgast Niels Croiset vindt het geen enkel probleem dat een voorstelling als “De Souflleur” gerust twee uur of zelfs meer kan duren: “We zijn geen stand-up comedians. We werken aan lange, dramatische lijnen die zich langzaam ontwikkelen. Snelheid is uit den boze. De zelfmoordenaar moet zijn geheim bewaren, zo lang mogelijk, anders is het spel te snel uit.”
